1492 – 1789
Nieuwe tijd
Ontdekkingsreizen, Reformatie, godsdienstoorlogen en Verlichting.
In de nieuwe tijd keek Europa ver over zijn grenzen. Ontdekkingsreizen leidden tot kolonies en tot de slavenhandel. De Reformatie splitste de westerse kerk, en godsdienstoorlogen verscheurden ook de Nederlanden. Antwerpen werd een wereldhaven en verloor die rol weer. Aan het einde stelde de Verlichting oude zekerheden in vraag.
ConceptNog niet nagelezen door een historicus of leerkracht geschiedenis.Begin hier: De BeeldenstormWaarom die grenzen
De nieuwe tijd begint in deze indeling in 1492, toen Columbus Amerika bereikte, en eindigt in 1789, met de Franse Revolutie. Andere boeken kiezen voor het begin rond 1450 of 1500. In onze streken vielen in 1789 ook de Brabantse Omwenteling en, enkele jaren later, de Franse annexatie. Sommige leerplannen laten deze periode al rond 1750 eindigen, met het begin van de industriële revolutie.
Hoe mensen leefden
De meeste mensen bleven boeren, maar steden als Antwerpen werden knooppunten van wereldhandel, drukkerijen en kunst.
Geloof bepaalde het leven sterk, en de keuze tussen katholiek en protestant kon over leven, dood of ballingschap beslissen.
Na 1585 vluchtten tienduizenden protestanten uit de Zuidelijke Nederlanden naar het noorden.
Oorlogen trokken bijna voortdurend door onze streken, met legers die plunderden en ziekten verspreidden.
Wat veranderde
- Europese landen veroverden kolonies en dreven handel in tot slaaf gemaakte Afrikanen.
- De Reformatie en de katholieke vernieuwing veranderden kerk en geloofsbeleving ingrijpend.
- De Nederlanden werden gesplitst in een noordelijke republiek en zuidelijke gewesten onder Spanje en later Oostenrijk.
- Wetenschap en Verlichting zetten nieuwe ideeën over natuur, rede en vrijheid op de agenda.
Hoe we het weten
- Archieven
- Stadsarchieven, parochieregisters, rechtbankverslagen en rekeningen.
- Drukwerk
- Boeken, pamfletten en prenten, verspreid door de drukpers.
- Kunst en kaarten
- Schilderijen, gravures en kaarten die tonen hoe mensen hun wereld zagen.
Waar historici over verschillen
- Of je wel van een 'ontdekking' van Amerika kunt spreken, terwijl daar al miljoenen mensen woonden, is een terechte vraag.
- Hoeveel mensen er stierven in de godsdienstoorlogen en door de koloniale verovering, kunnen we vaak alleen ruw schatten.
- Waarom Antwerpen na 1585 achteruitging en Amsterdam opbloeide, heeft meerdere oorzaken waarover historici het oneens zijn.
Op de kaart
Onder Karel V vormen de Zeventien Provinciën één geheel. Het prinsbisdom Luik hoort er niet bij. Antwerpen is de grootste haven van West-Europa.
Zelf getekend en grof vereenvoudigd: de kaart toont waar, niet precies hoe ver. Rivieren en grenzen van vandaag tonen we ter oriëntatie.
Momenten in dit tijdvak
Columbus en de Taíno
Op 12 oktober 1492 bereiken de schepen van Christoffel Columbus een eiland in de Bahama's. Hij denkt dat hij in Azië is. Voor de Taíno, die er wonen, begint een verovering die hun wereld binnen enkele decennia bijna vernietigt.
Met Kaft PlusLuther en de reformatie
Op 31 oktober 1517 stuurt de monnik en professor Maarten Luther 95 stellingen tegen de handel in aflaten naar zijn aartsbisschop. Zijn kritiek groeit uit tot een breuk in de westerse kerk, met gevolgen tot vandaag.
Met Kaft PlusDe trans-Atlantische slavenhandel
Van de 16e tot de 19e eeuw verschepen Europese handelaars ongeveer 12,5 miljoen tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika. Ze moeten werken op plantages en in mijnen. Ook handelaars en bedrijven uit de Lage Landen deden mee.
Met Kaft PlusKarel V, van Gent tot Brussel
Karel V, in 1500 geboren in Gent, wordt heer van de Nederlanden, koning van Spanje en keizer. Hij maakt de Zeventien Provinciën tot één geheel en treedt op 25 oktober 1555 in Brussel af voor zijn zoon Filips II.
Met Kaft PlusDe Beeldenstorm
Op 10 augustus 1566 vernielen calvinisten na een hagenpreek bij Steenvoorde de beelden van een klooster. In enkele weken trekt de golf door de Nederlanden. De koning antwoordt met Alva en de Raad van Beroerten.
Met Kaft PlusDe val van Antwerpen
Op 17 augustus 1585 geeft Antwerpen zich over aan Alexander Farnese, na een lang beleg met een brug over de Schelde. Tienduizenden protestanten trekken weg naar het Noorden, en de Nederlanden groeien uit elkaar.
Met Kaft Plus
Op de tijdlijn
- 24 februari 1500Karel V geboren in Gent
- 1543Vesalius en het lichaam
- 1549De Pragmatieke Sanctie
- 25 oktober 1555Karel V treedt af in Brussel
- 10 augustus 1566De Beeldenstorm
- 1569De kaart van Mercator
- 26 juli 1581Het Plakkaat van Verlatinghe
- 17 augustus 1585De val van Antwerpen
- 1608Rubens terug in Antwerpen
- 9 april 1609 – 1621Het Twaalfjarig Bestand
- 1648De vrede van Münster
- 1713 – 1714De Oostenrijkse Nederlanden
- 31 oktober 1517Luther en de reformatie
- 1543Copernicus zet de zon in het midden
- 1618 – 1648De Dertigjarige Oorlog
- 1633Galilei veroordeeld
- 1687Newtons wetten
- 1 november 1755De aardbeving van Lissabon
- 1769De stoommachine van Watt
- 12 oktober 1492Columbus in de Caraïben
- 13 augustus 1521De val van Tenochtitlan
- ca. 1526 – ca. 1867De trans-Atlantische slavenhandel
- 1603Het Tokugawa-shogunaat
- 1632De Taj Mahal
- 1770Cook aan de kust van Australië
- 4 juli 1776De Verenigde Staten onafhankelijk