ca. 1.000.000 jaar geleden – ca. 3000 v.Chr.
Prehistorie
De lange tijd zonder schrift: jagers, verzamelaars en de eerste boeren.
De prehistorie is verreweg de langste periode van het menselijk verleden. Mensen trokken rond als jagers en verzamelaars, overleefden ijstijden en leerden vuur, werktuigen en kunst maken. Pas laat werden ze boeren. Omdat er geen geschreven bronnen zijn, kennen we deze mensen alleen uit wat ze in de grond achterlieten.
ConceptNog niet nagelezen door een historicus of leerkracht geschiedenis.Begin hier: De neanderthalers van SpyWaarom die grenzen
Het begin van de prehistorie is het moment waarop de eerste mensen in onze streken opduiken; dat schuift op met elke nieuwe vondst. Het einde ligt bij de uitvinding van het schrift, rond 3000 v.Chr. in Mesopotamië en Egypte. In onze streken komt het schrift pas met de Romeinen, in de 1e eeuw v.Chr., dus hier duurt de prehistorie eigenlijk veel langer. De grens is een afspraak, geen breuk die mensen toen zelf voelden.
Hoe mensen leefden
Het grootste deel van de prehistorie leefden mensen in kleine groepen die rondtrokken achter het wild en de seizoenen aan. Ze jaagden op mammoet, rendier en paard, en verzamelden noten, bessen en planten.
In de ijstijden was het hier koud en kaal, met een toendra. Mensen zochten beschutting in grotten, zoals in de Maasvallei, en maakten kleding van huiden.
Neanderthalers leefden hier honderdduizenden jaren, tot de moderne mens, Homo sapiens, ongeveer 40.000 jaar geleden in Europa opdook.
Rond 5300 v.Chr. kwamen de eerste boeren naar onze streken, onder meer in Haspengouw. Ze bouwden lange houten huizen, hielden vee en maakten aardewerk.
Wat veranderde
- Mensen leerden vuur gebruiken en steeds fijnere stenen werktuigen maken.
- Kunst en versiering verschenen: grotschilderingen, kralen en beeldjes.
- Met de landbouw gingen mensen op één plek wonen en groeide de bevolking.
- Er ontstonden grote bouwwerken, zoals de dolmens van Wéris, en vuursteenmijnen zoals in Spiennes.
Hoe we het weten
- Archeologie
- Werktuigen, botten, haardplaatsen en paalgaten van huizen, gevonden bij opgravingen.
- Fossielen
- Schedels en skeletten, zoals die van de neanderthalers van Spy en Engis.
- Natuurwetenschap
- Datering met koolstof-14, stuifmeel en DNA vertellen over ouderdom, klimaat en afkomst.
Waar historici over verschillen
- Wanneer de eerste mensen precies in West-Europa aankwamen, verschuift met nieuwe vondsten; de oudste sporen zijn honderdduizenden tot ruim een miljoen jaar oud.
- Waarom de neanderthalers verdwenen, is niet zeker: klimaat, concurrentie met de moderne mens of vermenging worden allemaal genoemd.
- Of de eerste boeren hier nieuwkomers waren of jagers die zelf overschakelden, en in welke mate beide groepen zich mengden, wordt nog onderzocht.
Op de kaart
De grotten van Spy en Engis in de Maasvallei, de vuursteenmijnen van Spiennes bij Bergen en de dolmens van Wéris.
Zelf getekend en grof vereenvoudigd: de kaart toont waar, niet precies hoe ver. Rivieren en grenzen van vandaag tonen we ter oriëntatie.
Momenten in dit tijdvak
De neanderthalers van Spy
In 1886 vinden twee onderzoekers in een grot bij Spy de skeletten van twee neanderthalers, samen met hun stenen werktuigen en botten van uitgestorven dieren. De vondst helpt bewijzen dat de neanderthaler een echte, oude mensvorm was.
De eerste boeren in Haspengouw
Rond 5300 v.Chr. vestigen de eerste boeren zich op de vruchtbare leemgronden van Haspengouw. Ze bouwen langhuizen, zaaien graan, houden vee en maken aardewerk met bandversiering. Hun komst verandert voorgoed hoe mensen hier leven.
Op de tijdlijn
- ca. 42.000 ± 2.000 jaar geledenDe mannen van Spy
- ca. 5300 v.Chr.De eerste boeren in Haspengouw
- ca. 4400 v.Chr.De vuursteenmijnen van Spiennes
- ca. 45.000 ± 5.000 jaar geledenModerne mensen in Europa
- ca. 36.000 ± 2.000 jaar geledenDe grot van Chauvet
- ca. 17.000 ± 1.000 jaar geledenDe grot van Lascaux
- ca. 9700 v.Chr.Het einde van de laatste ijstijd
- ca. 3250 ± 100 v.Chr.Ötzi sterft in de Alpen
- ca. 55.000 ± 10.000 jaar geledenMensen bereiken Australië
- ca. 9500 v.Chr.Göbekli Tepe
- ca. 9000 ± 500 v.Chr.De eerste boeren
- ca. 7000 v.Chr.Rijst in China
- ca. 3200 v.Chr.Het schrift in Mesopotamië